Maak een afspraak voor een kennismaking onder het genot van een cafezinho. Wij zijn te bereiken op 06 10019604 of laat hier uw gegevens achter, dan nemen wij contact met u op.

Wereldwijde beweging of versnipperde protesten? 'n Vergelijking

De afgelopen weken heb ik vele avonden en halve nachten aan Internet gekluisterd gezeten. Livestreams, Twitter, Facebook, blogs, online kranten: Overal kwam nieuws vandaan over de massaprotesten die nog steeds elke avond in Brazilië plaatsvinden. Live beelden uit allerlei steden toonden soms confrontaties tussen de militaire politie en demonstranten of tussen groepen demonstranten onderling maar veel vaker ludieke protesten van uitbundig verklede jongeren met spandoeken en borden vol creatieve teksten. Tussendoor kwamen berichten over beroemde voetballers die met elkaar steggelden pro en contra de protesten. En over een vertwijfelde regering die zich redelijk snel herpakte en tegemoet kwam aan meerdere eisen van de demonstranten. Tegelijk zag ik dat de protesten in Turkije ook aanhielden, en dat die in Egypte twee jaar na de Arabische Lente in volle hevigheid werden hervat. Onwillekeurig ga je dan vergelijken. Waar zitten parallellen en verschillen? En passen de eerdere, in de Europese media volstrekt onderbelichte massademonstraties in Spanje en Portugal ook in het rijtje? En de schijnbaar ingeslapen Occupybeweging?
 
Brazilië
 
Brazilië begon enkele weken geleden als stedelijk jongerenprotest tegen de idioot stijgende prijzen voor kwalitatief slecht openbaar vervoer. De politie trad hard op, bewijzen daarvan verspreidden zich via Internet en het protest nam pijlsnel een hoge vlucht: Binnen een week waren er grotendeels vreedzame massademonstraties in tientallen steden door het hele land die ineens niet meer alleen over buskaartjes gingen maar over het maar niet verdwijnen van de in vijf eeuwen historie wortelende diepe corruptie, slechte sociale voorzieningen en ongelijke verdeling van geld, macht en goederen.
 
De president werd uitgejouwd tijdens een openbare verschijning, soms werden overheidsgebouwen belaagd hoewel de daders meestal snel tot de orde werden geroepen door mededemonstranten. President Dilma greep haar kans, hield een verzoenende toespraak, beloofde een referendum en liet de burgemeesters van de grote steden de prijsstijgingen ongedaan maken. Ook legde ze de bal neer bij het door het volk gehate Congres waar absurd overbetaalde leden van alle partijen sinds jaar en dag cliëntelisme tot nietsontziende kunst hebben verheven.
 
De Braziliaanse protesten houden desondanks aan maar blijven nog steeds grotendeels vreedzaam. Ik schat in dat ze wegens metaalmoeheid binnenkort zullen afnemen maar niet verdwijnen. De boodschap die is afgegeven, is heel duidelijk: “Verandering is nodig, snel en op vele fronten, en als jullie –de politieke elite-  het niet doen, doen wij het. Wij zijn met veel meer dan jullie dachten en we zijn machtiger dan jullie dachten. En we zijn in een vloek en een zucht weer gemobiliseerd, dat hebben we bewezen. We hebben de publieke opinie op onze hand, we leggen de steden en dus het economisch verkeer lam en desnoods dringen we jullie machtsbolwerken fysiek binnen!”
 
De druk staat op de politieke ketel, ook al omdat over minder dan een jaar het WK voetbal naar Brazilië komt. President Dilma en haar sociaaldemocratische federale regering hebben dat begrepen en lijken pogingen te doen om te handelen. Het is nog te vroeg om te zeggen of dat voor het totale Congres ook geldt. En al helemaal voor de deelstaatregeringen en de stadsbesturen waar de corruptie en de oude patriarchale verhoudingen tot nu toe onuitroeibaar ingebakken zitten, en waar de federale overheid geen zeggenschap heeft.
 
Turkije
 
En dan Turkije. Ook daar begonnen de protesten met een relatief triviale aanleiding: een vreedzame demonstratie van jonge activisten die zowat de enige groene plek in het centrum van Istanboel wilden behouden in plaats van de geplande shopping mall. Net als in São Paulo in Brazilië greep de politie buitenproportioneel hard in. Dat was olie op het vuur van het protest dat snel om zich heen greep, ook weer gefaciliteerd door smartphones, Facebook en Twitter. En al snel ging het niet meer alleen om het Gezipark op het Taksimplein maar om het religieuze conservatisme en de “het neoliberale economische beleid” (zoals een Alevitische vriend van me het verwoordde).
 
Net als in Brazilië heeft Turkije de afgelopen jaren de economische wind mee gehad en gingen er meer jongeren een hogere opleiding volgen. De goed geïnformeerde, meer op het vrijzinnigere Westen gerichte middenklasse die ontstaat, pikt de traditionele machtsverhoudingen niet meer. De publieke verontwaardiging na het harde politieoptreden was niet alleen razendsnel maar ook breed gemobiliseerd. Een groot verschil met Brazilië is dat de Turkse premier Erdogan in tegenstelling tot de verzoenende, de-escalerende houding van president Dilma geen begrip toonde voor de demonstranten, hen beschuldigde van opruiïng, gebrek aan vaderlandsliefde en meer kwalijks, en de protesten hard liet neerslaan om de orde te herstellen. En waar de meeste Europeanen en in Europa wonende Brazilianen zich solidair tonen met de protesten in Brazilië, houden veel Europese Turken zich angstvallig afzijdig of spreken hun steun uit voor Erdogan, zelfs als ze politiek actief zijn binnen partijen als het CDA of de PvdA.
 
Niet dat het helpt overigens: Demonstranten blijven terugkomen naar het Taksimplein en pleinen in andere Turkse steden met soms inventieve manieren om te protesteren. Daarin komen Brazilië en Turkije tot nu toe wel weer overeen. Net als in de wereldwijde solidariteitsdemonstraties die voor beide protestbewegingen worden gehouden in talloze Europese en Amerikaanse grote steden. En Turken en Brazilianen sluiten zich letterlijk bij elkaar aan. Ik was in Den Haag bij een Braziliaanse manifestatie waar een groep Turken meedeed met bijna net zoveel rode Turkse vlaggen als er Braziliaanse groengele wapperden.
 
Egypte
 
Afgelopen weekend verzamelde zich de grootste menigte ooit op het Tahrirplein in Cairo, twee jaar na aanvang van de massale demonstraties die het begin van de Arabische Lente leken. President Morsi en de Moslimbroederschap kregen een jaar de tijd om de door de demonstranten gevraagde grondige hervormingen door te voeren, waar Morsi zei honderd dagen nodig te hebben. Hij heeft volstrekt gefaald, zo stellen veel Egyptenaren, aangevoerd door – ook hier weer- redelijk opgeleide, Internetwijze jongeren uit de middenklasse. Oude gezagsverhoudingen, ongelijke verdeling, corruptie, slechte voorzieningen en autoritair conservatisme zorgen nog steeds voor sociale uitsluiting op grote schaal. Alleen komen de mensen die worden uitgesloten nu in opstand. Overigens is er net als in Turkije met Erdogan een aanzienlijk percentage van de bevolking dat Morsi wel steunt.
 
Occupy
 
En hoe zit het met de Occupybeweging? In de herfst van 2011 nam ik mijn zoon mee naar het Beursplein in Amsterdam omdat ik het idee had, net als vele anderen met mij, dat het wereldwijde protest tegen de bankiers en andere veroorzakers van de financiële crisis historische betekenis zou gaan hebben. Dat lijkt vooralsnog tegen te vallen, tenzij je Occupy als onderdeel van een nog veel grotere beweging ziet. Want ook hier ontkiemde het verzet in de vruchtbare bodem van de verontwaardiging van goed opgeleide, meest jonge mensen over de rücksichtsloze hebzucht van een financiële elite die, geholpen door een meeprofiterende politieke elite, de samenleving in een ongekende crisis heeft gestort en nu door diezelfde samenleving moet worden gered op kosten van de gemeenschap. De enorme bezuinigingen die het geld daarvoor moeten opbrengen, veroorzaken…. sociale uitsluiting, armoede, sterk toenemende ongelijkheid, groepen mensen die tegen elkaar worden opgezet. Een niet zo ver gezochte parallel met Brazilië en Turkije.
 
Spanje, Portugal, Griekenland
 
Dat harde bezuinigingsregime, ook wel bekend onder de internationale term ‘austerity’, wordt uitgevaardigd door de Europese Unie met steun van de meeste nationale regeringen met als doel het redden van de Euro en de banken in Griekenland, Spanje, Italië en Portugal. De politieke, financiële en industriële elites in zuid-Europa leken even inefficiënt en cliëntelistisch als die in Turkije, Brazilië en Egypte, wat dwingende eisen vanuit Brussel logischerwijs niet binnen een jaar konden veranderen. En dus raken de samenlevingen in Griekenland, Italië, Spanje en Portugal ontwricht door de afbraak van voorzieningen, economische bedrijvigheid en werkgelegenheid. Gevolg alweer: grootschalige sociale uitsluiting, armoede, uitzichtsloosheid en groepen mensen die zich tegen elkaar keren. Kijk bijvoorbeeld naar de Gouden Dageraad in Griekenland.
 
Eerder dit jaar gingen in Spaanse en Portugese steden meerdere malen miljoenen mensen de straat op, en dat waren niet alleen goed opgeleide jongeren. In maart van dit jaar werd een zitting van het Portugese parlement plots onderbroken doordat de mensen op de publieke tribune opstonden en hieven een beroemd protestlied aan dat in 1974 de opmaat werd voor de vreedzame Anjerrevolutie die het einde betekende van de militaire dictatuur in Portugal. Ook in Griekenland is voortdurend publiek verzet tegen de door Brussel opgelegde en de Griekse regering uitgevoerde bezuinigingen die door velen worden gezien als onhaalbaar zonder grote maatschappelijke schade. Doel van alle demonstraties: De boodschap overbrengen dat er een einde moet komen aan de Europese austerity, ondersteund door hun eigen politieke establishment.
 
Vreemd genoeg besteedden Europese media niet of nauwelijks aandacht aan deze toch massale en ongekende protesten. Ik kwam er alleen achter door… inderdaad: Twitter en Facebook die me op het spoor zetten van ooggetuigenverslagen, livestreams en blogs. De massale protesten duurden niet zo lang maar wel komen er af en toe berichten door via de traditionele media dat meer en meer mensen zich openlijk verzetten tegen de heersende orde en hun traditionele ordening van de maatschappij: burgers die zich verenigen in zelfvoorzienende coöperaties, burgemeesters die niet meer willen meewerken aan de vele huisuitzettingen en demonstratief proletarisch gaan winkelen, etc.
 
Overal anders of een wereldwijde beweging?
 
The Economist van 29 juni jongstleden noemt niet de Zuid-Europese manifestaties maar wel protesten in Bulgarije (tegen corruptie en vriendjespolitiek), Indonesië (tegen oplopende brandstofprijzen) en India (tegen de ondergeschiktheid van vrouwen en het gebrek aan bescherming tegen seksueel geweld binnen de traditioneel geordende patriarchale Indiase klassenmaatschappij). En schaart de recente internationale protesten – hoe divers van aard ook- onder de noemer van verzet tegen de corruptie, inefficiëntie en arrogantie van de gevestigde orde.
 
En daarmee hebben we volgens mij inderdaad de dikke rode draad te pakken die alle genoemde protestbewegingen, hoe verschillend ook, verbindt : burgers pikken de traditionele autoritaire cliëntelistische machtsverhoudingen en de eruit volgende sociale uitsluiting van miljoenen mensen niet meer en willen grondige verandering. Nieuwe structuren, nieuwe ordes, eerlijkere verdeling van kansen. De bewegingen komen van onderop; massaal, weliswaar niet of nauwelijks georganiseerd en meestal met slechts een ad hoc focus. Hier zijn nieuwe, razendsnel te mobiliseren, onbeheersbare maar mogelijk toch productieve krachten aan het werk waarvan niemand nog het effect kan voorspellen.
 
Voor elk van de protesten is het nog te vroeg om vast te stellen dat ze een blijvende betekenis zullen hebben en structurele verandering teweeg zullen brengen. Maar de voedingsbodem, doelen en opzet van elk protest zijn sterk vergelijkbaar. En hoe ver ook fysiek van elkaar verwijderd: de deelnemers aan elk protest maken duidelijk dat ze solidair zijn met elkaar. Tijd voor de gevestigde orde waar dan ook ter wereld om zich op het hoofd te krabben.